Telkens als de wolf in het nieuws verschijnt, reageren sommige mensen heftig en emotioneel. Steevast blijkt uit de mediaknipsels dat mensen de wolf op de ene plek welkom heten, terwijl hij op andere plaatsen veel weerstand ontmoet en zelfs wordt vervolgd. Dat laatste is telkens opnieuw het gevolg van onwetendheid en een negatieve beeldvorming over wolven.
Sommige moeders durven hun kinderen niet meer buiten te laten spelen, boeren zijn bang voor hun vee en jagers voor ‘hun’ wild. Veel reacties worden ingegeven door wat we dénken te weten over de wolf. En de meeste mensen kennen de wolf alleen maar van sprookjes of in het beste geval van de dierentuin.
Ieder van ons heeft in zijn jeugd wel eens een sprookje gehoord waarin een wolf voorkwam. Zo vrat de grote boze wolf de oma van Roodkapje op, moesten de zeven geitjes zich in een klok verstoppen en joeg Midas de Wolf tevergeefs op de drie biggetjes. Wie is er niet overladen met een flinke dosis wolvenhorror, het liefst nog net voor het slapengaan? Geen wonder dat we de wolf associëren met alles wat niet deugt.
Ook in onze spreekwoorden is de wolf steevast de slechterik. Uitdrukkingen als ‘iemand voor de wolven gooien’ of ‘een wolf in schapenvacht’ doen al niet veel goeds vermoeden. Beroemd is het Latijnse gezegde ‘Homo homini lupus’, wat betekent: ‘De mens is een wolf voor zijn medemens.’ De wolf wordt erbij gesleurd om de gruwelen te verbeelden die ménsen elkaar aandoen.
Negatieve sprookjes, mythen en sagen zijn echter vooral ingegeven door angst: angst voor het onbekende, angst voor een groot roofdier en angst voor hondsdolheid.
Tientallen eeuwen al leven mens en wolf zij aan zij en nog maar zelden werd een mens aangevallen of gedood. Toch kent Europa talloze verhalen over wolven die een spoor van dood en vernieling trokken. Een eerste belangrijke bemerking daarbij is de volgende: het is verdraaid moeilijk om een echte wolf te onderscheiden van zijn lookalikes.
Zelfs hedendaagse vakmensen hebben nog problemen om een echte wilde wolf te onderscheiden van een wolfhybride. Hoe kon een slachtoffer of een ooggetuige van een zogezegde wolvenaanval in vroeger tijden dan precies weten of het aanvallende dier een wolf was, een wolfhybride of een verwilderde hond met trekjes van een wolf?
Dat zie je ook vandaag nog. Als alle wolven in de mailboxen van de meldpunten Welkom Wolf en Wolven in Nederland effectief wolven waren, dan was de duurzame staat van instandhouding al lang bereikt in de Lage Landen. In vroegere eeuwen was dat niet anders, zeker als je weet hoe weinig mensen toen wisten van de natuur en hoe goedgelovig ze waren.
Toch zijn er gronden om aan te nemen dat wolvenaanvallen lang geleden wel degelijk voorkwamen.
De belangrijkste bron van straffe wolvenverhalen is hondsdolheid. Vóór 1900 kwam dat virus voor over heel Europa. Tijdens de laatste fase van de ziekte verliest een wolf alle angst en gaat hij als een dolle op pad waarbij hij alles bijt wat hij tegenkomt, ook mensen.
Dankzij moderne medicijnen en vaccins is de ziekte teruggedrongen en inmiddels is vrijwel heel Europa vrij van hondsdolheid. Dit soort aanvallen komt dan ook niet meer voor.
In heel uitzonderlijke gevallen zagen wolven mensen zelf als prooidier. Telkens was er dan sprake van bijzondere omstandigheden, bijvoorbeeld een extreem laag aanbod van natuurlijke prooidieren en vee dat moeilijk te verschalken was. De zeldzame keren dat een wolf, gedreven door honger, mensen als prooi aanzag, koos hij steevast jonge kinderen en vrouwen uit – helemaal in lijn met zijn aangeboren vermogen om de zwakste prooi te onderscheiden. In enkele gevallen, onder meer in oorlogstijd, deden wolven zich tegoed aan lijken.
Soms waren de aanvallers hybriden van wolf en hond. Zo’n hybride kan net gevaarlijker zijn omdat hij geen angst voor de mens vertoont. Na het doden van een problematische wolf of hybride was het gevaar doorgaans geweken en bleven verdere incidenten uit.
Door eeuwenlange vervolging heeft de wolf geleerd de mens te mijden. Om risico’s te minimaliseren zal hij meestal proberen te vluchten voor mensen. Maar wanneer een wolf in het nauw wordt gedreven, kan hij – zoals elk ander dier – toch aanvallen in een poging om zichzelf te redden.
Ook als een herder een wolf aanvalt om zijn schapen te beschermen kan de wolf zichzelf verdedigen, met alle risico’s van dien. In middeleeuws Europa was dat een reëel risico, ook omdat veelal jonge kinderen er met de schaapskudde op uit werden gestuurd. Tegenwoordig zijn er in Europa nauwelijks nog herders en zitten jonge kinderen op school: zo’n treffen is dus een grote zeldzaamheid geworden.
Een wolf kan in theorie agressief worden als je zijn welpen bedreigt of meeneemt – zoiets doen is een bijzonder slecht idee. Wolven verdedigen hun jongen zeer moedig tegen beren, poema’s en andere grote predatoren, maar eigenaardig genoeg zijn ze veel minder dapper tegenover mensen die het op hun kroost hebben gemunt. Er zijn genoeg verslagen van biologen die wolvenpups uit hun hol haalden terwijl de ouders een beetje verder jankend op en neer liepen. De angst voor de menselijke tweebener haalt vaak de bovenhand op de moederliefde.
Zelfs als wolven hun jongen verdedigen of zich in een situatie gedwongen voelen om aan te vallen omdat er geen andere uitweg is, hebben ze de neiging om alleen in handen, armen of benen te bijten zonder de aanvaller ernstig te verwonden. Vervolgens lopen ze snel weg.
Een laatste reden waarom wolven zeer uitzonderlijk mensen zouden kunnen aanvallen, is het voederen van wolven door mensen. In de Abruzzen vlakbij Rome, maar ook in Amerikaanse nationale parken, zijn er problemen met wolven die door het voederen door toeristen zo opdringerig worden dat ze mensen actief gaan benaderen om voedsel te veroveren.
Wolven voederen is een stommiteit van formaat. Uiteindelijk zal de wolf dermate afwijkend gedrag gaan vertonen dat hij legaal moet worden geschoten. Het resultaat is altijd hetzelfde: de wolf betaalt de stommiteiten van de mens met zijn leven.
Brokje hond
Ook honden kunnen een factor zijn bij aanvallen van wolven. Elke hond is een mogelijke aanleiding voor een incident: kleine honden vormen een potentiële prooi, grotere honden zijn voedselconcurrenten of indringers in het wolventerritorium. Als mensen hun honden willen verdedigen, kunnen wolven een verdedigingsaanval inzetten.
In nogal wat landen zijn honden ook vandaag nog een belangrijke voedselbron voor wolven. In Kroatië bijvoorbeeld doden wolven veel meer honden dan schapen. Uit Rusland is bekend dat wolven de populatie verwilderde honden flink in toom houden – op die manier is de wolf zelfs nuttig, want verwilderde honden vormen wel degelijk een gevaar voor mensen.
In de Lage Landen kom je al een heel eind door je hond aan de leiband te houden. Zolang er aan het andere uiteinde van de leiband een baasje bengelt, laat een wolf jouw hond met rust. Wolven gaan immers altijd de confrontatie met de mens uit de weg als ze kunnen.
Maar als je je Blacky laat loslopen in een gevestigd wolventerritorium, ver buiten je gezichtsveld, dan heb je geen garantie dat Blacky nog terugkeert. Wanneer een niet-begeleide hond het territorium van een wolf binnendringt, dan is het niet ondenkbaar dat de wolf de aanval inzet. Hou Blacky dus aan de lijn. Behalve in speciale losloopzones moeten honden overigens altijd en overal aan de leiband.